بررسی ابعاد و ویژگی‌های داستان دینی با حضور مصطفی مستور

به همت موسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی، نشست تخصصی «داستان دینی؛ آنچه هست و آنچه نیست» با حضور مصطفی مستور، داستان‌نویس، پژوهشگر و مترجم، در تهران برگزار شد.

به گزارش آستان نیوز، در این نشست،که در قالب یکی از سلسله نشست‌های تخصصی عصر داستان تشکیل شد، مصطفی مستور، به ارائه تعریفی سلبی از داستان دینی پرداخت و مؤلفه‌های کلیدی خلق چنین آثاری را تشریح کرد.

پیشینه داستان دینی

وی با تأکید بر تعریف «موقعیت دینی» به عنوان هسته مرکزی خلق آثار داستانی، گفت: داستان دینی به معنای بازگویی تاریخ دین یا انتقال مستقیم آموزه‌های دینی نیست، بلکه آفرینش موقعیتی است که شخصیت‌ها بر اساس انگیزه‌های دینی دست به کنش می‌زنند.
وی با اشاره به پیشینه کهن دینداری و قصه‌گویی، گفت: بر اساس شواهد انسان‌شناختی، انسان از سپیده‌دم تاریخ موجودی دین‌ورز و قصه‌گو بوده است. بنابراین، می‌توان گفت داستان دینی نیز قدمتی به اندازه تاریخ بشریت دارد.
مستور در ادامه به تقابل ظاهری ماهیت دین و داستان در دوران مدرن اشاره کرد و افزود: با عقب‌نشینی قدرت کلیسا از قرن هفدهم به بعد، جوامع به سمت مدرنیسم حرکت کردند و گمان رفت که برای رهایی از کلیسا، باید از داستان دینی نیز فاصله گرفت. این نگاه با نظرات فیلسوفانی مانند گئورگ لوکاچ، که ماهیت دین و داستان را مغایر می‌دانست، تقویت شد.
این داستان‌نویس، مهم‌ترین ویژگی داستان مدرن را «فردیت» دانست و خاطرنشان کرد: نقطه عزیمت داستان مدرن، نگاه فردی نویسنده به جهان است، در حالی که دین بر مطلق‌اندیشی، مستقیم‌گویی و پند و اندرز استوار است. این سه ویژگی در تقابل ذاتی با هنر داستان‌نویسی قرار دارند.
مستور با رد نظریه لوکاچ، وجود آثاری مانند برادران کارامازوف (داستایفسکی)، مرگ ایوان ایلیچ (تولستوی) و آثار ای.بی. سینگر را شاهدی بر امکان‌پذیری خلق داستان دینی دانست و تأکید کرد: داستان دینی، جمع ساده داستان و دین نیست، بلکه ضرب این دو در یکدیگر است؛ امری که در آن این دو در هم تنیده می‌شوند.

تعریف سلبی داستان دینی

مستور، برای تبیین دقیق‌تر این مفهوم، به ارائه تعریفی سلبی پرداخت و گفت: بازگویی تاریخ دین، انتقال مستقیم آموزه‌ها و معارف دینی، روایت زندگی شخصیت‌های دینی، نمایش مناسک و رفتارهای دینی و طرح مفاهیم فلسفه دین را نمی توان داستان دینی نامید.
وی، تصریح کرد: وجود این موارد در یک اثر، آن را به خودکار داستان دینی تبدیل نمی‌کند. آنچه یک اثر را دینی می‌سازد، وجود "گوهر" یا "هسته مرکزی" دینی است.

موقعیت دینی؛ هسته مرکزی داستان دینی

این نویسنده، کلید حل تعارض میان دین و داستان را در مفهوم «موقعیت» دانست و اظهار داشت: داستان دینی، داستانی است که یک "موقعیت دینی" را خلق کند. موقعیت دینی یعنی استقرار شخصیت‌ها در یک رویداد به گونه‌ای که امکان انجام یا ترک یک کنش یا گفتار، بر اساس یک انگیزه و باور دینی از آنها توقع رود به طور مثال تفاوت یک شخصیت که به دلیل "ترس از قانون" رشوه نمی‌دهد با شخصیتی که به دلیل "باور به خدا" این کار را نمی‌کند، در همین جاست. دومین مورد، یک موقعیت دینی خلق می‌کند.
وی در پایان، با اشاره به آثار نویسندگانی چون فلانری اوکانر، افزود: وقتی موقعیت دینی به درستی خلق شود، اثر می‌تواند حتی بدون بیان مستقیم مفاهیم دینی، در عمیق‌ترین لایه‌ها دینی باشد. برای نوشتن داستان دینی باید به الزامات داستانی تن داد و اجازه داد دین در بستر هنر طبیعی جلوه کند.

تشریح جزئیات «جشنواره هشت»

هم چنین نگار تشکری، دبیر نشست «عصر داستان»، در این مراسم به تشریح جزئیات «جشنواره هشت»، جایزه ادبیات داستانی کوتاه، پرداخت.
وی،تصریح کرد: این جشنواره که همزمان با روز خبرنگار در اردیبهشت ۱۴۰۴ فراخوان خود را منتشر کرده، تا مهرماه سال جاری فرصت دریافت آثار را دارد. وی از حجم بسیار خوب آثار دریافت‌شده از ایران، افغانستان و پاکستان، ابراز خرسندی کرد.
دبیر نشست عصر داستان، موضوع محوری این جشنواره را «انسان و انسانیت» عنوان کرد و افزود: این جشنواره،زیر سایه گنبدخوش‌رنگ علی بن موسی الرضا (ع) شکل گرفته و نام آن نیز از نام امام رضا (ع)،گرفته شده است.
وی، انسان و خدا، سیره انسانی امام رضا (ع)، انسان و دیگران، انسان و روابط اجتماعی، انسان و خانواده، انسان، احساس و عاطفه، انسان، شادی و امید، و انسان و عدالت‌ورزی را ۸ زیرموضوع جشنواره هشت برشمرد.
تشکری،با بیان اینکه «انسانیت گمشده دنیای پرهیاهوی امروز است»، تصریح کرد: داستان می‌تواند بدون شعار و با نگاهی نو، انسان را محور قرار دهد و او را فارغ از کلیشه‌ها روایت کند.
به گفته وی، هیأت داوران این دوره از جشنواره متشکل از هفت نفر شامل علی خدایی، صادق کرمیار، نفیسه مرشدزاده، امیرمهدی حکیمی، علی‌اصغر عزتی پاک، احسان عبدی‌پور والهام فلاح خواهند بود.
تشکری در پایان، به جوایز این دوره اشاره کرد و گفت: سه جایزه اول تا سوم برای بهترین داستان کوتاه، دو جایزه در بخش «قلم جوان» برای نویسندگان زیر ۲۵ سال و سه جایزه ویژه برای بهترین ایده‌پردازی، بهترین شخصیت‌پردازی و بهترین طرح داستانی در نظر گرفته شده است. این ابتکار با هدف تقدیر از تلاش و رنج زیبای نوشتن و تشویق نویسندگان انجام شده است.
وی خاطر نشان کرد: علاقه‌مندان می‌توانند برای ثبت‌نام و ارسال اثر به پایگاه اینترنتی جشنواره به نشانی www.8festival.net مراجعه کنند.